OGÓLNOPOLSKI KONGRES PSYCHOLOGII DZIECI I MŁODZIEŻY

Uzależnienia behawioralne u nastolatków – objawy, diagnoza i strategie wsparcia

Współczesna młodzież funkcjonuje w rzeczywistości, która oferuje nieograniczony dostęp do bodźców potencjalnie uzależniających, od mediów społecznościowych, przez gry online, po hazard dostępny na wyciągnięcie ręki. Uzależnienia behawioralne u nastolatków stały się jednym z najpoważniejszych wyzwań dla specjalistów pracujących z młodzieżą, wymagając nie tylko wiedzy diagnostycznej, ale także umiejętności systemowego spojrzenia na problem. W niniejszym artykule przedstawiamy kluczowe aspekty pracy z tym zjawiskiem z perspektywy praktyka.

Czym są uzależnienia behawioralne u młodzieży?

Uzależnienia behawioralne (nazywane również niechemicznymi lub procesowymi) to zaburzenia charakteryzujące się kompulsywnym angażowaniem się w określone zachowania pomimo negatywnych konsekwencji. W przeciwieństwie do uzależnień od substancji psychoaktywnych, przedmiotem uzależnienia staje się czynność – granie, korzystanie z internetu, zakupy czy hazard.

Problem uzależnień behawioralnych u młodzieży narasta w tempie, które powinno budzić nasz zawodowy niepokój. Według badań ESPAD z 2024 roku[1], aż 25% pierwszoklasistów szkół średnich miało doświadczenia z grami hazardowymi, a w przypadku hazardu online odnotowano wzrost z 8% w 2019 roku do 14% w 2024 roku. Neurobiologiczne mechanizmy uzależnień behawioralnych są zbliżone do tych obserwowanych w uzależnieniach chemicznych – aktywują te same ścieżki nagrody w mózgu, prowadząc do podobnych zmian w funkcjonowaniu układu dopaminergicznego.

Najczęstsze typy uzależnień behawioralnych u nastolatków

Objawy uzależnień behawioralnych u młodzieży – co powinno nas zaniepokoić?

Rozpoznanie objawów uzależnień behawioralnych u młodzieży wymaga uważnej obserwacji i znajomości specyfiki rozwojowej tego okresu. Nie każde intensywne zaangażowanie w aktywność online jest patologiczne – kluczowe jest zrozumienie, kiedy przekracza ono granicę normy rozwojowej.

Kluczowe markery diagnostyczne

1. Preokupacja – ciągłe myślenie o aktywności, planowanie kolejnych sesji.
2. Tolerancja – potrzeba coraz więcej czasu/intensywności dla osiągnięcia satysfakcji.
3. Objawy odstawienia – niepokój, drażliwość, smutek przy niemożności wykonywania czynności.
4. Kłamstwa i ukrywanie – zatajanie przed rodzicami czasu spędzanego online.
5. Eskapizm – wykorzystywanie aktywności do ucieczki od problemów.
6. Kontynuacja pomimo konsekwencji – trwanie przy zachowaniu mimo świadomości szkód.

Objawy uzależnień behawioralnych u młodzieży często współwystępują z innymi zaburzeniami, takimi jak ADHD, zaburzenia lękowe, depresja czy zaburzenia ze spektrum autyzmu. Ta komorbidalność wymaga szczególnie starannej diagnostyki różnicowej.

Diagnoza uzależnień behawioralnych

Diagnoza uzależnień behawioralnych u nastolatków to proces wieloetapowy, wymagający współpracy różnych specjalistów i zaangażowania systemu rodzinnego. Nie można opierać się wyłącznie na jednym narzędziu czy źródle informacji.

Etapy procesu diagnostycznego:

Terapia uzależnień behawioralnych u młodzieży – co naprawdę działa?

Skuteczna terapia uzależnień behawioralnych u młodzieży wymaga podejścia wielomodalnego, łączącego pracę indywidualną, rodzinną i często także grupową. Nie ma jednej uniwersalnej metody – interwencja musi być dostosowana do specyfiki uzależnienia, etapu rozwojowego i kontekstu systemowego.

Terapia uzależnień behawioralnych u młodzieży przynosi najlepsze efekty, gdy jest prowadzona w atmosferze współpracy, a nie przymusu, z poszanowaniem autonomii nastolatka i jednoczesnym wyznaczaniem jasnych granic.

Podsumowanie

Uzależnienia behawioralne u nastolatków to złożone zjawisko wymagające od nas, specjalistów, nie tylko wiedzy teoretycznej, ale także elastyczności, empatii i umiejętności pracy systemowej. Kluczem do sukcesu jest wczesna interwencja, zanim wzorce zachowań się utrwalą. Pamiętajmy, że za każdym uzależnieniem kryje się niezaspokojona potrzeba – nasza rola to pomóc młodemu człowiekowi znaleźć zdrowsze sposoby jej zaspokojenia.

FAQ

1. Jak odróżnić normalne zainteresowanie grami od uzależnienia?
   Kluczowa jest ocena funkcjonalności. Jeśli aktywność nie wpływa negatywnie na inne obszary życia (szkoła, relacje, zdrowie), nastolatek potrafi ją kontrolować i przerwać bez dyskomfortu, a także angażuje się w inne aktywności – prawdopodobnie mamy do czynienia z intensywnym zainteresowaniem, nie uzależnieniem. Alarm powinny wzbudzić: niemożność kontroli, objawy odstawienia, zaniedbywanie obowiązków i kłamstwa.
2. Czy całkowity zakaz korzystania z technologii to dobre rozwiązanie?
   Nie. W dzisiejszym świecie całkowita abstynencja cyfrowa jest nierealistyczna i może prowadzić do izolacji społecznej nastolatka. Celem jest nauczenie zdrowego, kontrolowanego korzystania z technologii. Wyjątkiem mogą być sytuacje kryzysowe wymagające czasowego detoksu, ale zawsze z perspektywą wypracowania zrównoważonego podejścia.
3. Jak długo trwa terapia uzależnień behawioralnych?
   To bardzo indywidualna kwestia, zależna od nasilenia problemu, motywacji, wsparcia rodziny i współwystępujących zaburzeń. Zazwyczaj mówimy o procesie trwającym od kilku miesięcy do roku lub dłużej. Ważne, by nie traktować terapii jako “naprawy”, ale jako proces uczenia się nowych wzorców.
4. Co robić, gdy nastolatek nie widzi problemu i odmawia współpracy?
   Praca z motywacją to fundament. Zamiast konfrontacji, warto wykorzystać techniki z wywiadu motywującego – eksplorować ambiwałencję, pokazywać rozbieżność między wartościami a zachowaniem, budować autonomię. Czasem skuteczniejsze jest rozpoczęcie od terapii rodzinnej, która pośrednio wpłynie na młodego człowieka.
5. Czy uzależnienia behawioralne są tak samo poważne jak uzależnienia od substancji?
   Tak. Neurobiologiczne mechanizmy są podobne, a konsekwencje mogą być równie destrukcyjne – od problemów zdrowotnych, przez izolację społeczną, po myśli samobójcze. Bagatelizowanie uzależnień behawioralnych jako “mniej poważnych” to błąd, który może opóźnić interwencję.

Bibliografia

1. [1] Sierosławski, J., Sierosławska, A. (2024). Europejski program badań ankietowych w szkołach na temat używania alkoholu i narkotyków ESPAD. Instytut Psychiatrii i Neurologii.
2. [2] Oszacowanie rozpowszechnienia oraz identyfikacja czynników ryzyka i czynników chroniących hazardu i innych uzależnień behawioralnych – edycja 2023/2024. (2024). Fundacja CBOS.
3. [3] Young, K. S. (1998). Internet Addiction: The Emergence of a New Clinical Disorder. CyberPsychology & Behavior, 1(3), 237-244.
4. [4] Király, O., et al. (2017). Validation of the ten-item Internet Gaming Disorder Test (IGDT-10). PLOS ONE, 12(6).
5. Jarczyńska, J., & Junik, W. (2014). Uzależnienia behawioralne i zachowania problemowe młodzieży. Teoria, diagnoza, profilaktyka, terapia/red. Jolanta Jarczyńska. Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego.
6. Jarczyńska, J., & Orzechowska, A. (2014). Siecioholizm i fonoholizm zagrożeniem współczesnej młodzieży. Uzależnienia behawioralne i zachowania problemowe młodzieży, 121-146.
7. Buksa, Ł. (2023). Fonoholizm i profilaktyka uzależnienia od smartfona u dzieci i młodzieży. Zeszyty Prasoznawcze, (1 (253)), 77-90.
8. Celebucka, J., & Jarczyńska, J. (2014). Hazard wśród młodzieży–rozpoznanie, profilaktyka i terapia. W: J. Jarczyńska (red.), Uzależnienia behawioralne i zachowania problemowe młodzieży, 72-93.
9. Leczenie problematycznego używania internetu i ekranów u dzieci i młodzieży – doświadczenia Poradni Dziecko w Sieci FDDS w oparciu o program „Lighthouse” i MBT
10. Mózg, dopamina i TikTok - neuropsychologiczny profil nastolatka z telefonem w ręce
11. Jak uczyć o higienie cyfrowej? Wejść do świata dziecka!
12. Cyfrowe nawyki, realne konsekwencje. Jak zapobiegać problematycznemu korzystaniu z internetu?
13. Nadmierne korzystanie z urządzeń cyfrowych a kondycja psychiczna dzieci i młodzieży
14. Świat nastoletnich uzależnień